Fazla Çalışma Hafta Tatili Birlikte Hesap#
Türk hukukunda haftalık çalışma süresi 45 saat olup, bilirkişi raporunda haftalık normal çalışma buna göre belirlenmiştir. Ancak fazla çalışma hesaplanırken haftalık çalışma gün sayısı hafta tatili çalışmasının ayrıca hesaplandığı gözden kaçırılarak 6 gün yerine 7 gün üzerinden hesaplanması hatalıdır.
Fazla çalışma süresi belirlenirken; haftada 6 gün çalışma hesaplanıp hafta tatili hesabı da yapıldığından 7. gün çalışmasının 7,5 saati aşan kısmı bu miktara eklenerek sonuca gidilmesi gerekirken günlük fazla çalışmanın haftada 7 gün üzerinden belirlenmesi hatalıdır.
Fazla çalışma 6 gün için 75-45 = 30 saat, 7. gün için ise 12,5-7,5 = 5 saat olmak üzere haftalık toplam 35 saat olmaktadır. Haftalık normal çalışma 45 saat olduğundan, hesaplama günlük değil, haftalık yapılmalıdır.1
Fazla Çalışma Ve Gece Çalışma Birleşmesi#
Diğer yandan, bu dönemde davacının fazla mesaisi hafta hafta hangi hafta kaç gün gündüz, kaç gün gece, kaç gün dinlenme şeklinde çalıştığı tespit edilerek hesaplanmalıdır. Bu şekilde haftalık bazda hesaplamada her bir hafta için, o haftada davacının normal fazla mesaisi (yani haftalık 45 saatlik çalışma süresini aşan çalışma saati) aynı hafta içindeki gece çalışmasından kaynaklanan fazla mesaisinden az ise gece çalımasından kaynaklı fazla mesai süresi esas alınmalıdır. Normal fazla mesaisi gece çalışmasından kaynaklanan fazla mesaiden fazla ise normal fazla mesai süresi esas alınmalıdır.
Gece fazla mesaisinin hesaplanması bakımından, bir gün içindeki çalışmanın yarısından fazlası kanunen gece sayılan süre içinde geçiyor ise o günkü çalışmanın tamamı gece çalışması sayılır. Gece çalışmasında, ara dinlenme düşüldükten sonra kalan günlük fiili çalışma süresinini 7,5 saati aşan kısmı, haftalık çalışma 45 saat veya altında dahi kalsa fazla mesaidir.
Buna göre, davacının gündüz, gece ve dinlenme şeklindeki çalışma sisteminde her hafta için gece/gündüz ayrımı yapılmaksızın haftalık çalışma süresi / haftalık fazla mesaisi ara dinlenmeler düşülerek hesaplanıp haftalık 45 saati geçen kısmı normal fazla mesai olarak hesaplanmalı, ayrıca aynı hafta için gece çalışması yaptığı günlerde gece çalışmasından kaynaklı fazla mesaisi hesaplanmalı, normal fazla mesai ile gece çalışmasından kaynaklı fazla mesaisinden hangisi o hafta için daha fazla ise o hafta için daha fazla olan o daha fazla olan fazla mesai süresi esas alınmalıdır.2
Fazla Çalışma Ve Gece Çalışması Birleşmesi#
Yönetmelik hükmü dikkate alındığında çalışma süresinin tamamının gece çalışması olarak değerlendirilmesi gerektiğinden, 14 saat olan çalışmadan 2 saat ara dinlenmesi düşülerek 12 saatin gece çalışması olarak değerlendirilmesi ve gece çalışmasında 7,5 saati aşan kısmın fazla çalışma olarak kabul edilmesi gerekir. Haftalık 45 saati aşan hesaplamaya konu haftalar bakımından açıklanan yöntemle gece çalışma süresine göre 7,5 saati aşan kısım yönünden fazla çalışma ücreti belirlenmeli, haftalık 45 saat ile gece çalışmalarında 7,5 saati aşan sürelerden hangisi işçi yararına ise buna göre haftalık çalışma süresi tespit edilerek, en nihayet temel ücret içinde ödenen haftalık 5,2 saat mahsup edilmek suretiyle hesaplama yapılmalıdır.3
Fazla Çalışma Hesabı#
Mahkemece dinlenen taraf tanıklarının beyanlarına göre; davacının kışın sabah 08.00, akşam 17.30 saatleri arasında 9,5 saat olan günlük çalışma süresinden, toplam 75 dakika olan yemek ve çay molaları düşüldüğünde, günlük 8 saat 15 dakikadan hafta içi beş gün 41 saat 15 dakika çalıştığı, cumartesi günü 08:00-11.30 saatleri arası 3,5 saat olan çalışması ilave edildiğinde, haftalık toplam 44 saat 45 dakika çalışması olduğu, yazın 08.30 - 18.00 saatleri arasında 9,5 saat olan günlük çalışmasından, cumartesi çalışmalarında değişiklik olmadığı anlaşılmakla haftalık toplam çalışma süresinin haftalık 45 saatin altında kaldığı anlaşılmaktadır. Nitekim, işyerinde ayrıca cuma günleri çalışanlara 11:00-13:00 arasında da 2 saat izin verildiği beyan edilmekle, hafta içinde ve cumartesi günü mesai bitiminde 15 dakika temizlik eklendiğinde dahi yasal çalışma süresi olan 45 saatin aşılmadığı görülmesine karşın, Mahkemece, davacının yaz kış 1 saat fazla çalışma yaptığı kabulüyle fazla çalışma alacağının hüküm altına alınması hatalıdır.
Mahkemece bu maddi ve hukuki olgular nazara alınarak, fazla çalışma ücreti alacağının reddine karar verilmesi gerekirken, yazılı şekilde karar verilmesi usul ve yasaya aykırı olup, bozma nedenidir.4
Fazla Çalışma Süresi Hesaplanırken Yapılan Yuvarlama Haftalık Toplam Çalışma Saatine Göre Yapılır#
Taraflar arasında davacının fazla çalışma hesap yöntemi konusunda uyuşmazlık bulunmaktadır. İş Kanununa İlişkin Fazla Çalışma ve Fazla Sürelerle Çalışma Yönetmeliğinin 5/2 maddesinde “Çalışma sürelerinin hesabında yarım saatten az olan süreler yarım saat, yarım saati aşan süreler ise bir saat sayılacağı düzenlenmiştir.” Fazla çalışma süresi haftalık olarak hesaplanır. Bu nedenle haftalık toplam çalışma süresi hesaplandıktan sonra artan kısım, yarım saatin altında ise yarım saate, yarım saati aşıyor ise bir saate yuvarlanır. Somut uyuşmazlıkta; mahkeme hükme esas alınan bilirkişi raporunda davacının haftanın 6 günü çalıştığı, haftanın beş günü 8.45-17.30 ya da 13.15-22.00 saatleri arasında günlük 8 saat 45 dakika çalışma süresi olduğu, bir saat ara dinlenme süresinin mahsubu ile günlük fiili çalışma süresinin 7 saat 45 dakika olduğu, günlük çalışma süresinin yuvarlama neticesi 8 saat kabul edilmesi gerektiği, haftanın bir günü ise 8.45-22.00 saatleri arasında iki saat ara dinlenme süresi kullanarak 11 saat 15 dakika çalıştığı yuvarlama ile bu gün 11 saat çalıştığının kabul edilmesi gerektiği, bu hesaplamaya göre davacının haftada 6 saat fazla çalışma yaptığı kabul edilmiştir. Bilirkişi, 7 saat 45 dakika çalışmayı günlük 8 saate yuvarlamak suretiyle fazla çalışma süresini 6 saat hesaplamış ise de bu hesaplama yanlıştır. Günlük çalışma süreleri ayrı ayrı yuvarlandıktan sonra yuvarlanan rakamlar toplanarak sonuca gidilemez. Haftalık toplam çalışma süresi hesaplandıktan sonra artan kısım, yarım saatin altında ise yarım saate, yarım saati aşıyor ise bir saate yuvarlanır. Açıklanan nedenle; davacının, haftanın beş günü 7 saat 45 dakika; bir günü 11 saat 15 dakika çalışma yaptığı, haftalık çalışma süresinin 50 saat, fazla çalışma süresinin ise 5 saat olduğu kabul edilmesi gerekirken hatalı hesap yapan bilirkişi raporuna itibar edilerek haftada 6 saat fazla çalışma yapıldığının kabul edilmesi de doğru olmayıp ayrıca bozmayı gerektirmiştir.5
Parça Başına Veya Yapılan İş Kadar Ücret Ödeme Yönteminde Fazla Mesai Hesabı#
4857 sayılı İş Kanununun 41 inci maddesinin ikinci fıkrası uyarınca, fazla çalışma saat ücreti, normal çalışma saat ücretinin yüzde elli fazlasıdır. İşçiye fazla çalışma yaptığı saatler için normal çalışma ücreti ödenmişse, sadece kalan yüzde elli kısmı ödenir.
Kanunda öngörülen yüzde elli fazlasıyla ödeme kuralı nispi emredici niteliktedir. Tarafların sözleşmeyle bunun altında bir oran belirlemeleri mümkün değilse de, daha yüksek bir oran tespiti olanaklıdır.
Parça başına veya yapılan iş tutarına göre ücret ödenen işlerde, fazla çalışma süresince işçinin ürettiği parça veya iş tutarının hesaplanmasında zorluk çekilmeyen hallerde, her bir fazla saat içinde yapılan parçayı veya iş tutarını karşılayan ücret esas alınarak fazla çalışma veya fazla sürelerle çalışma ücreti hesaplanır. Bu usulün uygulanmasında zorluk çekilen durumlarda, parça başına veya yapılan iş tutarına ait ödeme döneminde meydana getirilen parça veya iş tutarları, o dönem içinde çalışılmış olan normal ve fazla çalışma saatleri sayısına bölünerek bir saate düşen parça veya iş tutarı bulunur. Bu şekilde bulunan bir saatlik parça veya iş tutarına düşecek bir saatlik normal ücretin yüzde elli fazlası fazla çalışma ücreti, yüzde yirmi beş fazlası ise fazla sürelerle çalışma ücretidir. İşçinin parça başı ücreti içinde zamsız kısmı ödenmiş olmakla, fazla çalışma ücreti sadece yüzde elli zam miktarına göre belirlenmelidir.
Somut uyuşmazlıkta, mahkemece davacının parça başı ücretle çalıştığı kabul edildiği halde, bilirkişi raporunda fazla mesai ücretinin %50 yerine %150 zamlı ücretten hesaplanmış olması ve mahkemenin bilirkişi raporundaki hatayı karineye dayalı makul indirimi yüksek tutarak telafi etmeye çalışması yasaya aykırıdır.6
Kaynaklar